Higiena opisuje i bada wpływ środowiska na zdrowie. Higiena jamy ustnej tylko z pozoru ogranicza aspekt zdrowotny do obszaru jamy ustnej gdyż tak naprawdę ma znaczenie dla całego organizmu. Wysiłki lekarza aby przywrócić zdrowie uzębienia i jamy ustnej muszą iść w parze z podjęciem działań w domu przez właściciela zwierzęcia. Układ lekarz-pacjent-właściciel i wzajemne relacje w tym układzie w przypadku higieny jamy ustnej muszą współgrać aby w końcowym efekcie osiągnąć zdrowie jamy ustną i komfort życia pacjenta1.

Rola lekarza weterynarii i personelu medycznego w higienie jamy ustnej jest opisywana w specjalistycznych materiałach, jest przedmiotem konferencji, seminariów, warsztatów i wymaga ciągłego dokształcania i udoskonalania.

To co należy do właściciela musi być po pierwsze dokładnie przedstawione przez lekarza, po drugie dostosowane do potrzeb pacjenta i możliwości samego opiekuna. Istotą higieny jamy ustnej jest kontrola nad powstawaniem i odkładaniem się bakteryjnej płytki nazębnej. Kontrolę można realizować mechanicznie poprzez szczotkowanie zębów, stosowanie odpowiedniej diety i gryzaków lub chemicznie - stosując środki antyseptyczne ograniczające wzrost bakterii. Skuteczność zabiegów higienicznych i stan zdrowia jamy ustnej należy sprawdzać poprzez regularne coroczne wizyty u lekarza. W razie potrzeby, pacjenta kieruje się na przeprowadzenie zabiegów profilaktycznych lub leczniczych.

Wieloletnie obserwacje autora, poparte badaniami w USA i Wielkiej Brytanii wskazują na dwa ważne fakty: po pierwsze szczotkowanie zębów to bez wątpienia najbardziej efektywny sposób higieny ale realizowany przez niewielką liczbę opiekunów zwierząt. Po drugie: nie każdy pacjent bezwzględnie takiej czynności wymaga2. Szczotkowanie zębów oraz inne działania wymagające aktywnego działania w jamie ustnej stanowią grupę metod higieny aktywnej3. Wśród metod higieny pasywnej znajdują się dodatki do wody a także różnorodne diety i przekąski. Wszystkie metody są ciągłym przedmiotem badań porównawczych i studiów naukowych4, 5, 6. Efektem tych działań jest powstanie i działalność Veterinary Oral Health Council (VOHC), które jest instytucją atestującą skuteczność działania profilaktycznego diet i dodatków żywieniowych. Produkty oznaczone atestem VOHC mają duże uznanie w środowisku lekarzy zajmujących się stomatologią weterynaryjną.

Część działań higienicznych zarówno aktywnych jak i pasywnych jest opartych na chemicznej kontroli powstawania płytki bakteryjnej. Służą do tego żele, płyny i aerozole zawierające różne substancje czynne ograniczające powstawanie płytki bakteryjnej a oprócz tego często posiadają dodatkowe właściwości. Efekty stosowania takich środków zostały opisane w doniesieniach naukowych7, 8.

Co w takim razie można zaproponować właścicielom psów i kotów zagrożonych chorobami przyzębia albo będącymi w trakcie leczenia? Człowiek ma taką naturę, że najchętniej zaakceptuje takie zalecenia, które są skuteczne a jednocześnie wygodne, wymagają małego nakładu sił i czasu a przy okazji są tanie i powszechnie dostępne. Oczywiście takich sposobów zachowania zdrowia jamy ustnej spełniających wszystkie powyższe oczekiwania po prostu nie ma. Należy do każdego pacjenta dopasować indywidualnie program profilaktyczny dobierając spośród dostępnych metod i środków takie, które będą do wykonania przez opiekuna, do zaakceptowania przez pacjenta i jednocześnie zapewnią maksymalny efekt profilaktyczny.

W ustalaniu zasad higieny jamy ustnej ważnym momentem jest wykonanie profilaktycznego zabiegu stomatologicznego albo innego zabiegu leczniczego w jamie ustnej. Większość tych czynności ma charakter chirurgiczny. W ich przebiegu konieczne jest cięcie, konturowanie, szycie i inne uszkadzanie tkanek miękkich i kości. Po takich bolesnych procedurach nie można od razu po zabiegu rozpocząć czynności higienicznych. Rany powinny się zagoić a pacjent musi powrócić do normalnych funkcji aparatu żucia i gryzienia. Z drugiej strony ustalenia higieniczne mają fundamentalne znaczenie dla przyszłości zdrowia jamy ustnej leczonego pacjenta i muszą zostać precyzyjnie ustalone w czasie wydawania pacjenta lub w czasie wczesnej kontroli pooperacyjnej. Moment rozpoczęcia lub powrotu do higieny jamy ustnej po zabiegu powinien być jak najkrótszy gdyż płytka bakteryjna zaczyna odkładać się już w ciągu kilkunastu minut po jej dokładnym usunięciu9.

Niniejszy tekst dotyczy istotnej części zaleceń higienicznych, związanych z użyciem produktów MAXI/GUARD®. Preparaty te wspomagają regenerację tkanek jamy ustnej, ograniczają powstawanie płytki nazębnej, poprawiają kondycję tkanek osłabionych chorobą przyzębia i zmniejszają dolegliwości pacjenta związanych z przewlekłymi chorobami jamy ustnej. Inaczej rzecz ujmując preparaty te mogą mieć zastosowanie zarówno w okresie przed zabiegiem, w czasie pooperacyjnym jak i w długotrwałym programie leczenia i profilaktyki chorób przyzębia.

BADANIA NA POPULACJI 320 psów, 280 kotów

Preparaty linii MAXI/GUARD® w formie żelu zawierającego askorbinian cynku10 oraz w preparacie zawierającym glukonian cynku11 były zastosowane przez autora u 320 psów i 280 kotów u których rozpoznano i leczono problemy jamy ustnej i zębów. Z uwagi na różnorodne zastosowania kliniczne obie populacje podzielono dodatkowo na grupy przyporządkowane konkretnym wskazaniom. Ponad 85% właścicieli stosujących preparat pojawiło się na bezpłatnej kontroli klinicznej w okresie 14-21 dni od rozpoczęcia stosowania preparatów. Żaden z właścicieli nie zgłaszał niekorzystnych skutków ubocznych. Właściciele, którzy stosowali żele MAXI/GUARD® jako wyłączny środek higieniczny potwierdzali znaczne zmniejszenie nasilenia przykrego zapachu z jamy ustnej w trakcie podawania preparatu.12

Zdecydowaną zaletą żelu jest łatwość jego aplikacji w jamie ustnej. Można go tak samo łatwo używać przy użyciu szczoteczki, nakładki na palec jak i stosować bezpośrednio na błonę śluzową. Neutralny charakter żelu polega na tym, że nie irytuje tkanek, nie posiada smaku, ani zapachu co odgrywa szczególnie istotną rolę u kotów. Co prawda u niektórych kotów notowano wzmożone ślinienie po podawaniu preparatu zwłaszcza z dodatkiem askorbinianu ale były to jedyne niekorzystne objawy. MAXI/GUARD® nie zawiera chlorheksydyny czyli najlepiej poznanej substancji aktywnej w preparatach stomatologicznych. Według niektórych autorów chlorheksydyna irytuje tkanki miękkie, przebarwia substancje twarde zębów i może być przyczyną niestrawności. Z tych powodów w linii produktów MAXI/GUARD® zrezygnowano z jej obecności. Od 1994 roku Oral Cleansing Gel i od 2004 roku OraZn są dostępne na rynku i efekty ich działania w codziennej praktyce zostały sprawdzone i opisane.

Cynk zawarty w preparacie stymuluje powstawanie kolagenu, co w kontekście regeneracji uszkodzonych tkanek w jamie ustnej po zabiegach chirurgicznych ma doniosłe znaczenie. Pierwiastek ten wiąże również lotne związki siarki, które są metabolitami bakterii rezydujących w jamie ustnej, odpowiedzialne za przykry zapach czyli łagodzi przykry zapach wydychanego powietrza. Cynk działa przeciwbakteryjnie co zostało potwierdzone w przeprowadzonej serii własnych badań mikrobiologicznych. Krążek nasączony żelem hamował strefę wzrostu bakterii pobranych z płytki nazębnej. W porównaniu z innym żelem pielęgnacyjnym, strefa zahamowania była znacznie większa. (Rys.1)

Rys. 1 Strefa zahamowania wzrostu bakterii pobranych z płytki nazębnej wokół bibuły nasączonej preparatem MAXI/GUARD® OraZn. Obok bibuła nasączona innym żelem pielęgnacyjnym z minimalną strefą zahamowania.


























Rys. 1 Strefa zahamowania wzrostu bakterii pobranych z płytki nazębnej wokół

bibuły nasączonej preparatem MAXI/GUARD® OraZn. Obok bibuła nasączona innym
żelem pielęgnacyjnym z minimalną strefą zahamowania.

Aktywna forma cynku w neutralnym żelu zapewnia docieranie preparatu tam gdzie jest potrzebny i odgrywanie ważnej roli w ograniczaniu objawów halitozy i akumulacji płytki bakteryjnej. Poziom glukonianu cynku w żelu jest na poziomie 650 mg tego pierwiastka w opakowaniu, zaś w publikacjach opisano podawanie cynku dziennie w ilości 200 mg/ kg w pokarmie u psów oraz 230 mg/kg u kotów bez objawów toksycznych13, 14.

Jest pięć głównych klinicznych zastosowań preparatu MAXI/GUARD®

  1. Przed planowanymi zabiegami stomatologicznymi można zastosować MAXI/GUARD® w celu złagodzenia istniejącego stanu zapalnego, dzięki czemu w trakcie zabiegu krwawienie, zagrożenie bakteriemią a także pooperacyjne odczyny zapalne będą mniej nasilone. Szczególnie ważnymi wskazaniami są wrzodziejące i nekrotyczne zapalenia błony śluzowej jamy ustnej, (Rys.2) rozrost dziąseł (Rys. 3) lub zapalenie młodzieńcze dziąseł u kotów (Rys.4).

rys2
Rys. 2 Wrzodziejąco martwicze zapalenie przyzębia u teriera szkockiego. Wskazanie
do przedoperacyjnego zastosowania preparatu.

rys3
Rys. 3 Rozrost włóknisty dziąseł u kota.


Rys. 4 Młodzieńcze zapalenie dziąseł u kota.


Ponadto u pacjentów z deficytami odporności (np. koty zakażone FeLV) albo z chorobami układowymi (niewydolność nerek, cukrzyca, niewydolność krążenia) odpowiednie przygotowanie przed zabiegiem powinno skrócić okres gojenia. Ponieważ żel nie ma działania drażniącego i jest łatwy w aplikacji nawet pacjenci nietolerujący działań w jamie ustnej z powodu bólu i dolegliwości mogą zaakceptować jego użycie. Aplikacja żelu przed planowanym zabiegiem ma dwojaki pozytywny wpływ. Po pierwsze przygotowuje jamę ustną do interwencji i poprawia jej kondycję. Po drugie przyzwyczaja pacjenta do manualnych czynności w okolicy jamy ustnej, co może ułatwić kontynuowanie działań higienicznych w okresie pooperacyjnym. Ta grupa obejmowała 55 psów i 46 kotów. Większość z tych pacjentów kontynuowała użycie preparatu po zbiegu a więc należała również do grupy drugiej. Stosowanie: 2 razy dziennie na 7-10 dni przed zabiegiem lub częściej jeśli stan zapalny jest mocny.

  1. Po wykonaniu zabiegów w jamie ustnej żel ma być preparatem kojącym odczyny zapalne i ból, zmniejszającym dolegliwości powstałe w wyniku leczenia i przyspieszającym gojenie ran i uszkodzeń. Dotyczy to w zasadzie wszystkich rodzajów operacji od najprostszych profilaktycznych poprzez drobne i większe zabiegi chirurgiczne (ekstrakcje), (Rys.5) onkologiczne i naprawcze po urazach (Rys. 6).